Τα τελευταία χρόνια οι έρευνες της αθλητικής ψυχολογίας έχουν στραφεί προς το σύνδρομο που ονομάζεται αθλητική εξουθένωση καθώς και στις αρνητικές επιπτώσεις αυτού του συνδρόμου (Gustafssion et al, 2017). Μπορούμε να συναντήσουμε και άλλες ορολογίες για το ίδιο φαινόμενο όπως η υπερπροπόνηση (overtraining\overreaching). Ο λόγος που ερευνάται η αθλητική εξουθένωση είναι γιατί συνδέεται με αρνητικές συνέπειες ως προς τους αθλητές όπως προβλήματα υγείας, αθλητική εγκατάλειψη, χρήση αναβολικών ουσιών, δημιουργία αρνητικών συμπεριφορών, κακή συναισθηματική διαχείριση και έλλειψη αθλητικής παιδείας. Ειδικά εργαλεία μέτρησης της αθλητικής εξουθένωσης έχουν δημιουργηθεί, όπως το Athlete Burnout Questionnaire (ABQ) (Raedake &Smith, 2001).
Εντρυφώντας στον ορισμό της αθλητικής εξουθένωσης, αναφέρεται πως πρόκειται για ένα γνωστικο-συναισθηματικό σύνδρομο αποτελούμενο από συναισθηματική και φυσική εξάντληση, μειωμένη αίσθηση επίτευξης και υποτίμηση του αθλητισμού (Raedeke & Smith, 2009) . Η συναισθηματική και φυσική εξάντληση χαρακτηρίζεται αντιληπτή εξάντληση των συναισθηματικών και φυσικών αποθεμάτων, λόγω της προπόνησης ή των διαγωνισμών. Η μειωμένη αίσθηση της επίτευξης ορίζεται ως η τάση των αθλητών να αξιολογούν αρνητικά τις αθλητικές ικανότητες τους και τα επιτεύγματα. Τέλος η υποτίμηση του αθλήματος αναφέρεται στην ανάπτυξη μιας στάσης εναντίον της συμμετοχής σε σπoρ (Raedeke& Smith, 2009).
Η αθλητική εξουθένωση στους αθλητές σχετίζεται με αρνητικές συνέπειες όπως μειωμένο κίνητρο , μειωμένη αποδοτικότητα και τελικά εγκατάλειψη του αθλήματος (Gustafssion et al, 2014). Υπάρχουν διάφορα μοντέλα και θεωρίες που προσπαθούν να εξηγήσουν το φαινόμενο αυτό και έχουν ως κοινό παρονομαστή το άγχος (Gustafssion et al, 2017). Το πιο γνωστό είναι το μοντέλο του γνωστικού – συναισθηματικού στρες του Smith (1986) όπου οι υψηλές προσδοκίες και απαιτήσεις οδηγούν σε εξουθένωση από το διαρκές στρες (αιτία της εξουθένωσης είναι το άγχος). Ο Coakley (1992) υποστηρίζει ότι το άγχος είναι σύμπτωμα της εξουθένωσης, ενώ άλλοι αναφέρονται σε παγίδευση των αθλητών στα «πρέπει» αντί στα «θέλω» τους (Raedake , 1997). Τέλος σύμφωνα με την θεωρία του αυτοπροσδιορισμού (self – determination theory), ο άνθρωπος για να είναι ικανοποιημένος χρειάζεται αυτονομία και επικοινωνία με άλλους ανθρώπους. Όταν αυτά τα στερείται λόγω των πολλών ωρών προπονήσεων τότε έρευνες δείχνουν ότι η εξουθένωση σχετίζεται με έλλειψη κινήτρων (Lonsdale &Hodge, 2011).
Σε απαιτητικά αθλήματα όπως η αντισφαίριση ( τέννις) που χρειάζεται ταχύτητα σκέψης, αναγνώριση και διαχείριση συναισθημάτων , αυτοπεποίθηση, ανταγωνιστικότητα και θάρρος (Μαρκάτη, Καρτερολιώνης &Ψυχουντάκη, 2018) είναι πιθανό να παρουσιαστεί αθλητική εξουθένωση λόγω της υπερπροσπάθειας των αθλητών. Ειδικά στα ατομικά αθλήματα που δεν μοιράζονται τα συναισθήματα των αθλητών και δεν γίνεται αποφόρτιση, ο αθλητής καλείται να αντιμετωπίσει όλο το ψυχολογικό φορτίο μόνος του. Επίσης πρέπει να τονισθεί ότι ο κάθε αθλητής δεν είναι μονάχα αθλητής. Έχει να διαχειριστεί και όλους τους άλλους ρόλους της ζωής του, όπως για παράδειγμα μαθητής, εργαζόμενος , παιδί, γονέας, σύντροφος ή σύζυγος.
Οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις για την αθλητική εξουθένωση επικεντρώνονται στην Γνωσιακή – Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) και το Mindfulness, οι οποίες στοχεύουν αρχικά, στο να μειώσουν και να αντιμετωπίσουν τα σημάδια της εξουθένωσης στο «εδώ και τώρα». Είναι βραχείες θεραπείες που σημαίνει ότι έχουν συγκεκριμένο αριθμό συνεδριών και στην θεραπεία ο αθλητής συμμετέχει ως «συν-θεραπευτής» του εαυτού του. Εκτός από την θεραπεία, όμως, ιδιαίτερο ρόλο παίζει η πρόληψη φαινομένων εξουθένωσης. Έχει προταθεί η υιοθέτηση του μοντέλου εργασία – άτομο (job- person fit model), όπου τονίζεται η αναλογία μεταξύ έξι παραγόντων για να προληφθεί η εξουθένωση. Οι παράγοντες αυτοί είναι ο φόρτος εργασίας, η ανάγκη για έλεγχο, η ανταμοιβή που λαμβάνει ο αθλητής, το κοινωνικό του περιβάλλον, η δικαιοσύνη και οι αξίες (Maslach & Leiter, 1999).
Συμπερασματικά, είναι πολύ σημαντικό να γίνεται μια σωστή διαχείριση του χρόνου των αθλητών και των δραστηριοτήτων και υποχρεώσεων τους έτσι ώστε να προλαμβάνονται σημάδια εξουθένωσης που μπορεί να υποβαθμίσουν τα τόσο μεγάλα οφέλη που προσφέρει ο αθλητισμός.
Βιβλιογραφία
1. Coakley J (1992). Burnout among adolescents: a personal failure of a social problem? Social Sport J, 9 : 271- 285
2. Gustofsion H, Hancock D.J & Cote J. (2014). Describing citation structures in sport burnout literature: a citation network analysis. Psychol Sport Exerc, 15:620-626.
3. Gustofsion H, Defreese J.D., Madigan D.J. (2017). Athlete Burnout : Review and recommendations. Current Opinion in Psychology, 16: 109-113
4. Lonsdale C. & Hodge K.( 2011). Temporal ordering of motivational quality and athlete burnout in Elite Sport. Med Sci Sports Exerc, 43: 913-921
5. Maslach C. & Leiter M.P. (1999). Burnout and engagement in workplace: a contextual analysis. Advances in motivation and achievement, 11: 275-302.
6. Μαρκάτη Α., Καρτερολιώνης Κ. & Ψυχουντάκη Μ. (2018). Προφίλ αθλητικής εξουθένωσης : η συμβολή τους στην αναγνώριση ενδείξεων εξουθένωσης . 15ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αθλητικής Ψυχολογίας , 14-16 Δεκεμβρίου 2018, Μεγάλο Αμφιθέατρο της ΣΕΦΑΑ.
7. Raedake T.D. (1997). Is athlete burnout more than stress? A commitment perspective. J Sport Exerc Psychol, 19:396-417.
8. Raedake T.D. & Smith A.L. (2001). Development and preliminary validation of an athlete burnout measure. J Sport Exerc Psychol, 23: 281-306.
9. Raedake T.D. & Smith A.L. (2009). The athlete burnout question manual. Morgantown, WV:Fitness Information Technology
10. Smith R.E. (1986). Toward a cognitive affective model of athletic burnout. J Sport Psychol , 8:36-50